B A R O K in de schilderkunst - 17de eeuw
door Patrick Freyssen

Trefwoorden: burgerlijk schilderen; het installeren van   de kunstinstitutie; klassieke oudheid.

Enkele bekende 'barok' schilders: EL GRECO (1541-1614), late manierist - vroege barok. CARAVAGGIO (1573-1610), Italiaans barok schilder, bekend : "kruisiging van Petrus", typisch is dat de heiligen en martelaren terug 'in' zijn bij opdrachtgevers. Verschil t.o.v. het maniërisme is het levensecht (bijna fotografisch) uitbeelden van personen. Geen illusies, noch gegoochel. De barokschilder wil mensen overtuigen, is een redenaar. 

Renaissance   -  Maniërisme  -  Barok

'de geleerde'  -  'spielerei'      - 'de realist'

Caravaggio biedt het maniërisme een alternatief, en laat het eindigen. Beïnvloedde o.a. Rubens. Hij is de eerste die echte mensen zo op de straat uitpikt en gebruikt als model. Dit werd niet altijd in dank afgenomen door zijn opdrachtgevers. Toen hij een prostituee model liet staan voor Maria in een van zijn doeken, en dit de kerk ter ore kwam, zorgde dit voor een fikse rel.

Caravaggio was een "FBI most wanted" avant la lettre; droeg wapens, maakte heibel in kroegen, beledigde mensen in het openbaar (in die tijd een ernstig verdikt), had verschillende moorden op z'n geweten (tegenstander met dolk doodgestoken),... kortom: laster, roddel, vechtpartijen en heuse achtervolgingen door de wetgever waren schering en inslag. Terug naar de barok: de claire obscure techniek is men heel effectief beginnen toepassen. De figuren worden drie-dimensionaal; je kan ze bijna 'voelen' omdat ze uit het schilderij lijken te komen.

Men gebruikt de techniek van de diagonalen, om de kompositie meer dynamiek te geven. Dit is een van de kenmerken van de barok. De Renaissance is statisch - de barok dynamisch.

Enkele bekende barok werken:

- "Het afgehakte hoofd van Medusa" (mythologie) HET angstaanjagende symbool wat de vijand doet verstijven van angst. Zoals sommige mensen nu graag naar griezelfilms gaan kijken, hield men in die periode van dit soort schilderijen. Typisch is de realistische manier van weergeven van bloedspatten, slangen, en de uitdrukking op het gelaat.

- "Narcissus" de jongeman die verliefd werd op zichzelf wanneer hij in het water waarvan hij wil drinken zijn reflectie ziet. Gezien het feit dat hij zichzelf niet kan hebben, kwijnt hij weg van liefdesverdriet. Alvorens te sterven neemt hij de gedaante aan van een bloem.

VELASQUEZ (1599-1660), Spaans barokschilder die in de hogere Spaanse adellijke kringen circuleerde. "De overgave van Breda" bekendste (eveneens historisch) schilderij. Ook bekend: "portret van de graaf de Olivarez", wat een typisch ruiterportret is. Dit is een aparte categorie in het portretgenre.

Petrus Paulus RUBENS (1577-1640), opgegroeid in een aristocratische omgeving; zelf aristocraat, politicus, schrijver, humanist, verzamelaar, diplomaat, zeer universeel.

Had een prachtige collectie boeken, kunstvoorwerpen, ... was een Italianofiel. (jeugd in Italië doorgebracht) In die tijd kon je, wanneer je over de nodige fondsen beschikte, ALLES aan technische en algemene informatie over een bepaald onderwerp bijeenkrijgen. Zo ontwierp Rubens zelf een gedeelte van zijn woning, begaf hij zich moeiteloos door studie op het domein van de architect. Rubens staat voor het "religieuze en mythologische" genre.

Mooi voorbeeld van klassieke mythologie "de drie gratiën", "de kidnapping van de dochters van Leucippus" Typische barok: de wirwar, het ineenkluwen van de figuren, de gesloten kompositie, de houding v.d. figuren, alles draait rond het centrum. Rubens was eigenlijk meer een coördinator in zijn "schilderhuis" zoals hij zijn atelier noemde. Hij maakte altijd wel de lay-out in zijn schetsen. Geen enkel schilderij verliet het atelier zonder zijn goedkeuring en 'final touch'.

Door zijn vele opdrachten werkte hij al vrij snel met verschillende medewerkers, die vaak een specifieke specialiteit hadden. Voorbeeld: de schilder Snijders die uitmuntte in het schilderen van dieren. In die periode werd strak en nauwkeurig op voorhand bepaald hoe geschilderd zou worden. Heel rationeel.

Typisch Rubens: het werken met contrasten in de kleuren (het rood/blauw in "de kruisiging"), de diagonale lijnen in zijn werken. Dit maakt zijn schilderijen dynamisch. "De kruisafname" een altaarstuk gemaakt in opdracht van de Jezuïeten. Diagonaal doek, felle kleuren en kleurcontrasten, alsook licht/donker contrasten. Door het gebruik van levende modellen zien we zeer realistische figuren.

"De leeuwenjacht" waar we (typisch barok) even de tijd nodig hebben om het schilderij echt te vatten, bij een Renaissance werk heb je in een oogopslag door waar het schilderij over handelt.

Op oudere leeftijd trekt Rubens zich terug in zijn kasteel in Elewijt, en schildert hij landschapstaferelen. Voor de eerste keer wordt een landschap een autonoom genre; het landschap voor het landschap zelf. (Primeur van Rubens!)

ANTOON VAN DYCK, oud leerling van Rubens, legde zich vooral toe op het portretschilderen. Hij wilde uit de invloedsfeer van Rubens geraakt. Hij was dit omzeggens verplicht, omdat Rubens (ook als leermeester) een te dominante rol speelde. Een andere richting was pure noodzaak.

Volgende keer exact hetzelfde, maar dan helemaal anders!

Niets uit deze uitgave en of het hier afgebeelde mag worden verveelvoudigd en of openbaar gemaakt worden door middel van druk, microfilm, verspreiding op het internet (onder gelijk welke vorm), fotokopie, digitale duplicatie, print, foto, of welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de redactie.